పశుపతి ముద్రపై అమెరికా చరిత్రకారిణి ఆడ్రీ ట్రుష్కే వ్యాఖ్యలు; భారత చరిత్రకారుల ఖండన

అమెరికాకు చెందిన చరిత్రకారిణి ఆడ్రీ ట్రుష్కే పశుపతి ముద్రపై చేసిన వ్యాఖ్యలు చర్చకు దారితీశాయి. సింధు లోయ నాగరికతలో లభించిన ఈ ముద్రకు యురేషియన్, ప్రోటో-ఎలమైట్ లక్షణాలు ఉన్నాయని, అది భారతదేశానికి మాత్రమే చెందినది కాదని ఆమె అభిప్రాయపడ్డారు. ఈ వ్యాఖ్యలను పలువురు భారత చరిత్రకారులు ఖండించారు.

పశుపతి ముద్ర 1928-29లో మొహెంజోదారో తవ్వకాల్లో బయటపడింది. ఇది క్రీ.పూ. 2500 సంవత్సరాల నాటిదిగా పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. ఈ ముద్రలో ఒక వ్యక్తి యోగాసన భంగిమలో కూర్చున్నట్టు చిత్రీకరించారు. ఆ వ్యక్తి చుట్టూ పులి, ఏనుగు, ఖడ్గమృగం, దున్నపోతు, జింక వంటి జంతువులు కనిపిస్తాయి. సింధు లిపిలో కొన్ని అక్షరాలు కూడా దీనిపై ఉన్నాయి. సర్ జాన్ మార్షల్ ఈ ముద్రను ప్రోటో-శివగా గుర్తించారు. ప్రస్తుతం ఇది ఢిల్లీలోని నేషనల్ మ్యూజియంలో భద్రంగా ఉంది.

ట్రుష్కే తన ట్వీట్లో ఈ ముద్రకు ఇరాన్ ప్రాచీన నాగరికత అయిన ఎలమైట్ సంస్కృతికి ముందస్తు చెందిన ప్రోటో-ఎలమైట్ లక్షణాలు ఉన్నాయని పేర్కొన్నారు. జంతువుల మధ్య మానవ చిత్రణ ఈ రెండు ప్రాంతాల్లో కనిపిస్తుందని ఆమె వాదించారు. ఈ కారణంగా ఇది యురేషియా సాంస్కృతిక మిశ్రమమని, కేవలం భారతీయమైనది కాదని ఆమె అభిప్రాయపడ్డారు.

అయితే, భారత చరిత్రకారులు ఈ వాదనను తోసిపుచ్చారు. ముద్రలోని వ్యక్తి మూలబంధ ఆసనంలో ధ్యానం చేస్తున్నట్లు ఉండడం, అది భారతదేశానికే ప్రత్యేకమైన యోగా సంప్రదాయమని వారు సూచించారు. అంతేకాక, చిత్రీకరించిన జంతువులు (పులి, ఏనుగు, ఖడ్గమృగం) దక్షిణాసియాకు చెందినవేనని తెలిపారు. ముద్రపై ఉన్న లిపి కూడా సింధు లిపే గాని ప్రోటో-ఎలమైట్ లిపి కాదని స్పష్టం చేశారు. అన్నింటికన్నా ముఖ్యంగా ఈ ముద్ర సింధు లోయ ప్రాంతంలో తవ్వకాల్లో బయటపడింది. అందువల్ల ఇది నిస్సందేహంగా భారతదేశపు నాగరికతకు చెందినదేనని వారు వాదిస్తున్నారు.

పశుపతి ముద్రపై ‘శివుడా, కాదా’ అన్న చర్చ ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. అయినప్పటికీ, దాని భారతీయతను మాత్రం చాలామంది ప్రశ్నించడం లేదు. సింధు నాగరికతకు, పశ్చిమాసియాకు మధ్య వాణిజ్య సంబంధాలు ఉన్నాయి. దీనివల్ల కళాకృతుల్లో పోలికలు రావడంలో ఆశ్చర్యం లేదు. ఈ నేపథ్యంలో ట్రుష్కే వ్యాఖ్యలపై మరింత చర్చ జరిగే అవకాశం ఉంది.